Սորտեր, պատվաստակալներ, սերմնային, հիբրիդային և կլոնային տնկիներ

Սորտեր, արմատակալներ, սերմնային տնկիներ, հիբրիդային և կլոնային տնկիներ, փոշոտիչներ... Որպես նոր արտադրող՝ դուք պարբերաբար կհանդիպեք այս եզրույթներին, և դրա շատ լավ պատճառ կա: Ինձ համար այս բոլոր եզրույթները սկզբում շատ բարդ էին և դժվար ընկալելի: Սկզբում որպես արտադրող, ապա՝ որպես բույսերի մատակարար և խորհրդատու իմ անցած ճանապարհին ես սովորեցի դրանցից յուրաքանչյուրի կարևորությունը: Ուստի մտածեցի, որ լավ գաղափար կլինի պարզաբանել այս հասկացությունները՝ սկսնակներին օգնելու համար: Դա անելիս, ինչպես իմ նախորդ բոլոր հոդվածներում, լեզուն ակադեմիական կամ գիտական չի լինի. ես կփորձեմ գործնական տեսանկյունից բացատրել այս հասկացությունները և թե ինչու են դրանք այդքան կարևոր:

Արմատակալ, սորտ և պատվաստում

Ինչպես մարդիկ կենսաբանորեն դասակարգվում են Homo ցեղի և Homo Sapiens տեսակի տակ, այնպես էլ բոլորիս հայտնի ընկույզ արտադրող բույսերը կենսաբանորեն դասակարգվում են Juglans ցեղի և Juglans Regia տեսակի տակ: Սակայն Juglans ցեղն ունի 21 հայտնի տեսակ, որոնցից 20-ը ընկույզի արտադրության համար աճեցվող Juglans Regia-ի «զարմիկներն» են:

Թեև այս մյուս տեսակները ուտելի պտուղ չեն տալիս, դրանցից մի քանիսը, օրինակ՝ Juglans hindsii, որը լայնորեն հայտնի է որպես Հյուսիսային Կալիֆոռնիայի սև (NCB) ընկույզ, աչքի են ընկնում բարդ հողային պայմանների (ավելցուկային ջուր կամ աղ) նկատմամբ հանդուրժողականությամբ, ինչպես նաև աճի ավելի ուժեղ հատկանիշներով: Այս հետաքրքիր հատկությունների շնորհիվ NCB-ի և Juglans Regia-ի (սովորական ընկույզ արտադրող բույս, որը հայտնի է նաև որպես պարսկական ընկույզ) արհեստական խաչասերմամբ ստեղծվել է PARADOX անունով հիբրիդային բույսը:

Ի՞նչ է պատվաստումը

Պատվաստումը երկու տարբեր բույսերի հյուսվածքների միավորումն է այնպես, որ դրանք շարունակեն աճել որպես մեկ բույս: Դա կարելի է անել տարբեր տեխնիկաներով, որոնք տարբեր պայմաններում և եղանակներին ունեն հաջողության տարբեր մակարդակ:

Ընկույզի բույսերը պատվաստելու երկու տարածված պատճառ կա.

1. Սորտի փոփոխություն. Եթե ընկույզ ցանեք և փոքր-ինչ խնամեք, ցանած սերմը ընկուզենի կտա: Նույնիսկ եթե ձեր ցանած առաջին ընկույզը հայտնի սորտից է (օր.՝ Chandler), երբեք չեք կարող վստահ լինել, թե ինչ սորտի ծառ կստանաք: Ինչո՞ւ: Պարզ գենետիկա. ձեր ցանած սերմը կարող է լինել Chandler ծառից (մայրական ծառից): Սակայն Chandler ծառը փոշոտած ծաղկափոշին կարող էր գալ մեկ այլ ծառից: Ուստի այդ սերմից ստացված բույսը պարտադիր չէ ունենա իր մոր (Chandler) հատկանիշները: Այս անորոշությունը վերացնելու համար սերմից ստացված բույսը պատվաստվում է հայտնի սորտի ծառից վերցված հյուսվածքով՝ պատվաստաճյուղով:

Եթե պատվաստումը հաջողվի, բույսի վերին մասը կաճի որպես բույսի իրական սորտ (այն կլինի պտղատու մասը, այսինքն՝ կորոշի բերքի որակը): Ստորին մասը կոչվում է արմատակալ. այն փոխազդում է հողի հետ և ապահովում ծառին անհրաժեշտ ռեսուրսները:

2. Որոշակի արմատակալի օգտագործում. Հողի հետ ավելի լավ փոխազդելու ունակությամբ հայտնի հիբրիդային կամ կլոնային արմատակալը պատվաստվում է ցանկալի սորտով՝ ստեղծելով բույս, որը համատեղում է և՛ արմատակալի, և՛ սորտի լավագույն հատկանիշները: Paradox հիբրիդային բույսերը տասնամյակներ շարունակ օգտագործվում են առևտրային այգիներում որպես արմատակալ:

Սորտի ճշգրտությունը և հուսալիությունը

Պտղատու և ընկուզային կուլտուրաների առևտրային արտադրության մեջ կարևոր է ընտրել և օգտագործել այն սորտը (հայտնի է նաև որպես կուլտիվար), որը լավագույնս համապատասխանում է ձեր հողային պայմաններին, կլիմային և շուկայի առևտրային նախասիրություններին։ Որոշումն ընդունելուց հետո պետք է ամեն ջանք գործադրել, որպեսզի այգու բոլոր բույսերը, բացի հիմնական սորտը լրացնող փոշոտիչներից, պատկանեն հենց այդ ընտրված սորտին։

(Ոչ միտումնավոր) տարբեր սորտերի առկայությունը դժվարացնում է այգու կառավարումը, նվազեցնում որակն ու արտադրողականությունը։ Եթե անհամապատասխանությունները կամ թույլ ընտրությունը վերաբերում են փոշոտիչներին, իրավիճակը կարող է լինել է՛լ ավելի վատ։

Փոշոտումը, փոշոտիչները և դրանց ընտրությունը

Ընկուզենիները միատուն բույսեր են։ Այսինքն՝ ընկուզենիները կրում են և արական (սպորանգիում / ականջօղեր), և իգական՝ վարսանդավոր ծաղիկներ։ Արական ծաղիկների արտադրած ծաղկափոշին փոշոտում է իգական ծաղիկներին, և այդպես ձևավորվում են ընկույզները։ Սակայն ընկուզենիների մեծ մասի իգական և արական ծաղիկները հասունանում են տարբեր ժամանակ, ինչը նվազագույնի է հասցնում ընկուզենու սորտերի մեծ մասի ինքնափոշոտման հնարավորությունը։ Ընկալունակ շրջանում չփոշոտված ծաղիկները թափվում են ծառից։

Բույսերի փոշոտումը և, հետևաբար, առևտրային այգու արտադրողականությունը առավելագույնի հասցնելու համար տնկվում են ընկուզենու մեկ կամ մի քանի սորտեր, որոնք, ինչպես հայտնի է, արտադրում են արական ծաղիկներ, որոնց ժամանակը համընկնում է հիմնական (արտադրական) սորտի իգական ծաղկման ժամանակի հետ։ Այս բույսերը կոչվում են փոշոտիչներ։

Փոշոտիչի ընտրություն. Chandler-ի օրինակը

Հայտնի Chandler սորտի արական և իգական ծաղիկները համընկնում են միայն մասամբ (մոտ 35%)։ Սակայն Franquette-ի արական ծաղկման ժամանակը լիովին համընկնում է Chandler-ի իգական ծաղկման ժամանակի հետ, ինչը այն դարձնում է Chandler-ի համար իդեալական փոշոտիչ։

Թեև ծաղկման շրջանների համընկնումը արտադրական և փոշոտիչ սորտերի ճիշտ զուգակցումը որոշող ամենակարևոր գործոնն է, կան նաև այլ գործոններ, որոնք պետք է հաշվի առնել։

• Որոշ սորտեր, ինչպես Franquette-ը, հասուն տարիքում ավելի շատ ականջօղեր են արտադրում, ինչը նրանց դարձնում է թույլ փոշոտիչներ երիտասարդ տարիքում։
• Հայտնի է, որ որոշ սորտեր ավելի զգայուն են բակտերիալ հիվանդությունների նկատմամբ։
• Այդ իսկ պատճառով միմյանց փոխլրացնող 2, նույնիսկ 3 փոշոտող սորտերի օգտագործումը ապահովում է փոշոտման ամենաարդյունավետ արդյունքը։

Որքա՞ն փոշոտող է անհրաժեշտ

Մեծ քանակությամբ ծաղկափոշի արտադրող հասուն այգիների մոտ գտնվող երիտասարդ այգիները կարող են օգտվել դրանից և կարող են մեծ թվով փոշոտող բույսերի կարիք չունենալ։ Մյուսներն ունեն ոչ մի արտաքին ծաղկափոշու աղբյուր։ Ընդհանուր առմամբ խորհուրդ է տրվում ձեր այգում ունենալ 5-6% փոշոտող բույսեր։ Դրանք պետք է բաժանվեն տարբեր սորտերի։ Օրինակ՝ Chandler սորտի այգում՝

• 2% Franquette
• 2% Fernette
• 1% Ivanhoe (Ivarto)

Փոշոտողները պետք է հավասարաչափ բաշխվեն այգու ողջ տարածքում՝ հաշվի առնելով ծաղկման ժամանակ գերակշռող քամու պայմանները։

Տեղադրում և նշագրում

Փոշոտող բույսերի գտնվելու վայրը իմանալը և դրանք կառավարելը կարևորագույն գործելակերպ է։ Դրանք կարող են տարբեր ժամանակներ պահանջել տարբեր աշխատանքներ՝ օրինակ՝ տարբեր ցողումներ կամ ոռոգման տարբեր ռեժիմներ։ Սա հեշտությամբ և հուսալիորեն իրականացնելու համար լավ գործելակերպ է փոշոտողներին տնկել շարքերով։

Ինչո՞ւ պետք է նշագրել փոշոտիչները

Փոշոտիչների տերևակալման ժամանակը տարբերվում է արտադրական սորտերի տերևակալման ժամանակից։

Ընկուզենիները հիմնականում փոշոտվում են քամու միջոցով. այսինքն՝ նրանք այնքան էլ կախված չեն միջատ-փոշոտիչներից, օրինակ՝ մեղուներից, որքան որոշ այլ բույսեր։ Քամին կարևոր դեր է խաղում ընկույզի ծաղկափոշին երկար հեռավորությունների վրա մինչև իգական ծաղիկները հասցնելու գործում։

Ընկույզի մի քանի սորտերի արական և իգական ծաղկման ժամանակները համընկնում են։ Այս սորտերը սովորաբար փոշոտիչի կարիք չունեն։ Tulare-ն դրա լավ օրինակն է։

Հիբրիդներ և կլոնալ անտակներ

Մեզ ծանոթ ընկույզը՝ Juglans Regia-ն, Genus Juglans L. ցեղի ներկայացուցիչ է։ Juglans L.-ն ունի ևս 20 այլ տեսակ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տարբեր առանձնահատկություններ։

Հիբրիդներ

Հիբրիդները ստեղծվում են միևնույն ցեղի երկու տարբեր տեսակների խաչաձև փոշոտման միջոցով, որպեսզի երկու տեսակների գերազանց հատկանիշները միավորվեն մեկ «հիբրիդ» տեսակի մեջ։ Ընկույզի առաջին տարածված հիբրիդներից մեկը՝ Paradox-ը, ստացվել է Juglans Regia-ի և Juglans Hindsii-ի (Հյուսիսային Կալիֆոռնիայի սև ընկույզ՝ NCB) խաչաձև փոշոտմամբ։ Paradox-ը տասնամյակներ շարունակ Կալիֆոռնիայում նախընտրելի անտակ է եղել իր ուժեղ աճի և հողի անբարենպաստ պայմանների նկատմամբ դիմացկունության շնորհիվ։ Paradox բույսերից ստացված սերմերն օգտագործվում են անտակ ծառայող այլ Paradox բույսեր արտադրելու համար։ Կարևոր է հասկանալ, որ Paradox-ը հիբրիդային սերմնացանք է (ստացվում է սերմերից)։

Հիբրիդների սահմանափակումները

Չնայած իր գերազանց հատկանիշներին՝ ինչպես յուրաքանչյուր հիբրիդ, այնպես էլ Paradox-ն ունի որոշակի սահմանափակումներ, որոնք պայմանավորված են Paradox սերմերի գենետիկական փոփոխականությամբ։ Յուրաքանչյուր սերմ (նույնիսկ եթե վերցված է նույն բույսից) տարբեր գենետիկ օրգանիզմ է։

«Կալիֆոռնիայի համալսարանի ընկույզի հետազոտողները, մասնագետներն ու ֆերմերային խորհրդատուները ուսումնասիրել են Paradox տնկիների գենետիկական հիմքը և մի սերմից մյուսին անցնելիս հայտնաբերել բարձր փոփոխականություն։ Սա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր սերմ տարբերվում է հաջորդից։ Մի սերմը կարող է ավելի ուժեղ լինել, մեկը՝ ավելի զգայուն ֆիտոֆտորայի նկատմամբ, մեկը՝ խթանել պտղի ավելի մեծ արտադրությունը, մինչդեռ մյուսը խթանում է տերևների և ճյուղերի ավելի մեծ աճ։»

MJ209-ը հիբրիդ է, որը ստացվել է Juglans Regia-ի և J. Major-ի (հայտնի է նաև որպես Արիզոնայի ընկույզ) խաչաձև փոշոտմամբ և իր ուժեղ աճի շնորհիվ տարածված է փայտանյութի արտադրության մեջ։ Ինչպես Paradox-ը, այնպես էլ MJ209-ը հիբրիդային սերմնացանք է, այլ ոչ թե կլոնալ անտակ, ինչպիսիք են Vlach-ը, RX1-ը կամ VX211-ը։

Կլոններ. գենետիկական կայունություն

Գիտնականները լուծել են այս փոփոխականության խնդիրը՝ բազմացնելով գերազանց հատկանիշներ ունեցող մեկ բույսը և ստեղծելով նույն հատկանիշներով տասնյակ միլիոնավոր նոր բույսեր. սա կոչվում է կլոնավորում։

Հիբրիդներն ու կլոնները համեմատելու լավ միջոց է հետևյալ անալոգիան. յուրաքանչյուր հիբրիդ միմյանց եղբայր կամ զարմիկ է, մինչդեռ յուրաքանչյուր կլոն նույն կենդանի օրգանիզմի բազմացումն է։ Բույսերը կլոնավորվում են հյուսվածքային կուլտուրայի լաբորատորիաներում՝ օգտագործելով հատուկ բուսաաճեցման միջավայրեր՝ կլիմայի և լուսավորության չափազանց ճշգրիտ պայմաններում։

Հիբրիդների և կլոնների արտադրություն

Հիբրիդային պատվաստակալներով բույսեր արտադրելը շատ ավելի հեշտ և էժան է, քան կլոնային պատվաստակալներինը, որոնք պահանջում են թանկարժեք հյուսվածքային կուլտուրայի լաբորատորիա, գնման կամ լիցենզավորման ենթակա տեխնոլոգիա և բարդ ջերմոցներ։ Կլոնային պատվաստակալների դեպքում լաբորատորիայի ստերիլ միջավայրը և առանց հողի բազմացումը (հյուսվածքային կուլտուրայի միջավայրերում) կանխում են նաև արմատային հիվանդությունները, ինչպես սերմնածին տնկիների դեպքում (ներառյալ հիբրիդները)։

Vlach, RX1 և VX211

Ներկայումս ամենալայն կիրառվող և ամենաարդյունավետ կլոնային ընկույզի պատվաստակալը Vlach-ն է. այն ստացվել է Մոդեստոյում (Կալիֆորնիա) գտնվող՝ գերազանց հատկանիշներ դրսևորող մեկ Paradox բույսի կլոնավորմամբ։ Կալիֆորնիայում վերջին 15 տարիների տարբեր փորձարկումների ընթացքում մշակվել են երկու նոր, շատ խոստումնալից կլոնային պատվաստակալներ՝ RX1 և VX211, որոնք երկուսն էլ Vlach-ի համեմատ ավելի գերազանց հատկանիշներ են ցուցաբերում։ Այս պահին RX1-ի և VX211-ի առևտրային վաճառքը ԱՄՆ-ից դուրս թույլատրված չէ։

Կլոնային, թե՞ սերմնածին

Շատ դեպքերում կլոնային պատվաստակալի վրա պատվաստված ընկուզենին ավելի թանկ կարժենա, քան նույնպես պատվաստված սերմնածին տնկին։

Հողի որոշակի տեսակներում՝ խորը, լավ դրենաժով և առանց էական ֆիզիկական կամ քիմիական անհավասարակշռության, լավ արմատային համակարգ ունեցող սերմնածին տնկին «գրեթե» նույնքան լավ կդրսևորի իրեն, որքան կլոնային բույսը։ Տարբերությունը կլինի ծառերի արդյունավետության համասեռությունը առավելագույնի հասցնելու հարցում. «ենթադրաբար» նույն գենետիկական հատկանիշներով կլոնային ծառերը բոլորը նույն կերպ կդրսևորվեն, մինչդեռ սերմնածին տնկիների դեպքում կդիտվեն գենետիկական հատկանիշներից բխող տարբերություններ։

Երբ «փողը խնդիր չէ», ինչը սովորաբար այդպես չէ, պետք է նախընտրել կլոնային ծառերը։ Սակայն իրական աշխարհում, երբ արտադրողը ստիպված է լինում փոխզիջումային որոշումներ կայացնել իր սահմանափակ ֆինանսական միջոցները որտեղ հատկացնելու հարցում, հաշվի առնելով վերը նշված հողի հատկությունները՝ լավ սերմնածին տնկիներ օգտագործելը և այդ գումարը ավելի մեծ արժեք ստեղծող ուղղության վրա ծախսելը կարող է սխալ չլինել։

Արմատային համակարգի տարբերությունները

Արմատակալներ ընտրելիս հաշվի առնելու ևս մեկ կարևոր հանգամանք է սերմնային և կլոնային արմատակալների արմատային համակարգերի առանձնահատկությունների տարբերությունը՝

• Սերմնային տնկիները հակված են առաջացնելու խոշոր առանցքային արմատներ (հայտնի են նաև որպես ձողարմատ՝ ուղղահայաց դեպի ներքև աճող արմատ):
• Կլոնային ծառերը (օրինակ՝ Vlach-ը) հակված են առաջացնելու ավելի խիտ մազարմատային զանգված, որը հողը ուսումնասիրում է կողքերի ուղղությամբ և մնում է հողի մակերեսին մոտ:

Բացի բույսերի համար կատարվող բազմաթիվ գործառույթներից՝ արմատային համակարգերը գործում են նաև որպես ջերմաստիճանի սենսոր․ դրանք գործարկում են ծառի բազմաթիվ կարևոր ֆենոլոգիական գործառույթներ և ծառայում են որպես ծառի կենսաբանական ժամացույց: Այն շրջաններում, որտեղ ամառային ջերմաստիճանը չափազանց բարձր է, ընկույզենու բույսերը դանդաղեցնում են իրենց նյութափոխանակությունը՝ հյուսվածքների վնասումից խուսափելու համար: Դա նրանք անում են՝ արմատների միջոցով գնահատելով շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը: Քանի որ հողի խորքը թափանցող արմատային համակարգերն ավելի լավ են մեկուսացված շոգից, այս պաշտպանական մեխանիզմը գործարկվում է շատ ավելի բարձր ջերմաստիճանների դեպքում: Մինչդեռ հողի մակերեսին ավելի մոտ գտնվող արմատային համակարգը հակված է ավելի ուժեղ ազդվել շոգից:

Աղբյուր՝ Selecting the 'Right' Walnut Rootstock, Pacific Nut Producer Magazine, 10 սեպտեմբերի, 2020։